کره زمین در طول ۴٫۶ میلیارد سال، دگرگونیهای عظیم و گاه ویرانگری را پشت سر گذاشته است؛ از اقیانوسهای مذاب و برخوردهای کیهانی گرفته تا یخبندانهای سراسری، انقراضهای بزرگ و تولد حیات. این مقاله، روایتی فشرده و پیوسته از تاریخ زمین ارائه میدهد؛ روایتی که نشان میدهد چگونه تغییرات تدریجی در دما، جو، آب و چرخش سیاره، زمینه پیدایش موجودات چندسلولی، فرمانروایی دایناسورها و در نهایت ظهور انسان هوشمند را فراهم کرده است. «تاریخ زمین» داستان سیارهای است که در دل آشوب، زندگی را پرورش داد.
بدویترین دوران تولد کره زمین حدود ۴٬۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش بوده است. زمین در آغاز، همچون یک نوزاد ستارهای بود؛ جرمی که از گاز، غبار و مواد کیهانی شکل گرفته بود.
حدود ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پسازتولد، زمین بهتدریج وارد مرحله شکلگیری شد، اما نه به صورتی که امروز میشناسیم. در آن زمان، سطح کل سیاره از آتش و مواد مذاب پوشیده بود و دمای آن به حدود ۴۷۰۰ درجه سانتیگراد میرسید. بخش عمدهای از زمین را «اقیانوسها» فراگرفته بودند، اما نه از آب، بلکه از مواد مذاب.
چند میلیون سال بعد، سیارهای به نام تیا (Theia) با زمین برخورد کرد و بر اثر این برخورد عظیم، ماه شکل گرفت. در آن دوران، طول شبانهروز زمین تنها ۶ ساعت بود.
بین ۴٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تا ۳٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش (دورهای حدود ۳۰۰ میلیون سال)، زمین تحت رگبار شدید شهابسنگها قرار گرفت. بسیاری از این شهابسنگها حاوی آب بودند. آبی که همراه آنها به زمین رسید و به سرد شدن تدریجی سیاره کمک کرد. برآورد میشود که این شهابسنگها حدود نیمی از آبهای امروزی زمین را با خود آوردند، زیرا آب هرگز از بین نمیرود و تنها به صورت بخار، مایع یا یخ تغییر حالت میدهد.
در حدود ۳٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش، با پایان یافتن این رگبار، زمین تا حدی خنک شده بود، اما هنوز شرایط برای شکلگیری حیات مناسب نبود. در آن دوران، زمین نه جوّ داشت و نه اکسیژن.
قدیمیترین فسیلهای کشفشده از موجودات زنده به حدود ۳٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش بازمیگردد. این موجودات در آب زندگی میکردند و هنوز هم پژوهشگران بهطور دقیق نمیدانند چگونه توانستهاند در آن شرایط سخت دوام بیاورند.
حدود ۳٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش، تقریباً سراسر زمین را آب فرا گرفت و این وضعیت تا ۲٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش، یعنی حدود ۴۰۰ میلیون سال، ادامه داشت. در این دوره، میانگین دمای زمین بین ۵۵ تا ۸۸ درجه سانتیگراد بود و سیاره همچنان بسیار داغ بهشمار میرفت.
با وجود دمای بالای آبها، موجودات میکروسکوپی پدید آمدند. تنها خشکیهایی که از آب بیرون زده بودند، بر اثر فعالیت آتشفشانها شکل گرفتند.
در حدود ۲٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش، نخستین قاره زمین به نام کنورلند (Kenorland) به وجود آمد. پس از آن، تا حدود ۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش رویداد شاخصی رخ نداد. در این زمان، طول شبانهروز زمین به ۱۶ ساعت رسید، اما زندگی همچنان به موجودات میکروسکوپی آبزی محدود بود.
خشکیهای قاره کنورلند در اقیانوسها در حرکت بودند و تا حدود ۶۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش بالا و پایین میرفتند. در همین دوره، زمین دچار یخبندان سراسری شد؛ سرمایی چنان شدید که تقریباً همهچیز یخ زد و دمای خط استوا به دمای امروزی قطب جنوب رسید.
با این حال، در زیر یخها، زمین همچنان داغ بود. یخها نتوانستند فعالیت آتشفشانها را متوقف کنند و آتشفشانها با آزادسازی دیاکسید کربن درجو، بهتدریج موجب ذوب یخها شدند. گرمای درونی زمین، افزایش دیاکسید کربن و آب شدن تدریجی یخها، زمینهی تولید آرامآرام اکسیژن را فراهم کرد.
همزمان با افزایش اکسیژن، جوّ زمین نیز شکل گرفت و این روند تا حدود ۵۴۰ میلیون سال پیش ادامه یافت. در آن زمان، یخها آب شده بودند و دمای زمین به حدود ۳۰ درجه سانتیگراد رسیده بود.
هوای گرم و وجود اکسیژن باعث پیدایش جانداران چندسلولی شد و از این پس، زندگی تنها به موجودات تکسلولی محدود نماند. در همین دوران، طول شبانهروز زمین به ۲۲ ساعت افزایش یافت.
حدود ۴۵۰ میلیون سال پیش، گیاهان روی زمین پدیدار شدند و پس از آن، حشرات نیز ظهور کردند. در حدود ۳۰۰ میلیون سال پیش، بهجز نواحی عمیق اقیانوسها، بیشتر سطح زمین از مردابها پوشیده شده بود؛ جایی که آب و خشکی در هم آمیخته بودند. گیاهان در این شرایط رشد چشمگیری داشتند و ارتفاع برخی از آنها به ۳۰ متر رسید. این امر موجب شد حشرات نیز بسیار بزرگ شوند.
حدود ۲۵۲ میلیون سال پیش، انقراض بزرگ آغاز شد و نزدیک به ۹۶ درصد از موجودات زنده از بین رفتند. علت اصلی این رویداد، فعالیت گستردهی آتشفشانها بود که با پخش خاکستر در سراسر زمین، مانع رسیدن نور خورشید شدند.
این وضعیت حدود ۲۲ میلیون سال ادامه داشت تا سرانجام در حدود ۲۳۰ میلیون سال پیش، دایناسورها پدیدار شدند. در آن زمان، خشکیهای زمین یک اَبَرقاره به نام پانگهآ (Pangea) را تشکیل میدادند که بهتدریج از هم جدا شد.
در حدود ۱۷۵ میلیون سال پیش، پانگهآ کاملاً تفکیک شده بود و قارهها آرامآرام به شکل امروزی خود نزدیک میشدند. در همین دوران، درختان کاج و زنبورها نیز روی زمین ظاهر شدند.
دایناسورها به اوج قدرت خود رسیدند و فرمانروای زمین شدند، اما حدود ۶۶ میلیون سال پیش منقرض شدند. پس از آنها، پستانداران به عنوان فرمانروایان جدید زمین ظاهر شدند.
در این دوره، طول شبانهروز زمین به نزدیک ۲۴ ساعت رسید و میانگین دمای آن به حدود ۲۴ درجهی سانتیگراد کاهش یافت.
دانشمندان بر این باورند که میمونها بین 4 تا 8 میلیون سال پیش به دو شاخه تقسیم شدند؛ گروهی همچنان میمون باقی ماندند و گروهی دیگر مسیر تکامل ذهنی را در پیش گرفتند.
با کاهش پوشش جنگلی، نیاکان انسان مجبور شدند از درختها پایین بیایند، روی زمین راه بروند و به جستوجوی غذا بپردازند. راه رفتن روی زمین باعث شد قد آنها بلندتر و ستون فقراتشان صافتر شود.
از حدود ۲ میلیون سال پیش، تکامل ذهنی انسان سرعت گرفت و ساخت ابزارهای سنگی آغاز شد. در حدود ۱٬۴۰۰٬۰۰۰ سال پیش، گونهی هومو ارکتوس (Homo erectus) که ستون فقرات صافتری داشت، در خشکیهای اوراسیا زندگی میکرد. این انسانها حدود ۸۰۰ هزار سال پیش آموختند که آتش را کنترل کرده و از آن استفاده کنند.
سرانجام، در حدود ۳۰۰ هزار سال پیش، هومو ساپینس (Homo sapiens)، یعنی انسان امروزی، پدید آمد. انسان با توانایی بالای مغزی خود، بهتدریج در مسیر تسلط بر سراسر زمین گام برداشت.
او با ساخت ابزارهای پیشرفتهتر توانست حیوانات را مغلوب کند و به گونهی غالب زمین تبدیل شود. حدود ۱۳ هزار سال پیش، جمعیت انسان به حدود ۳۰۰ هزار نفر رسید.
از آن زمان تاکنون، انسانها پیوسته هوشمندتر شدهاند و نهتنها زمین، بلکه پیرامون آن، از جمله فضا را نیز مورد کاوش و بهرهبرداری قرار دادهاند. امروزه جمعیت کرهی زمین به حدود 8 میلیارد نفر رسیده است.
*پژوهشگر حوزه جغرافیا و برنامه ریزی شهری
انتهای پیام/ علی ابراهیمی، پست الکترونیک: urbanplanning2050@gmail.com
